Wielka Brytania – profil kraju

Jak pisać o Wielkiej Brytanii? Czy jest to samodzielny kraj, czy tylko twór łączący w sobie aż cztery różne kraje? Napisać o Wielkiej Brytanii można by całą grubą książkę, a nie tylko wpis na bloga. Postaram się jednak streścić najważniejsze informacje o tym państwie.

 Części składowe

Wielka Brytania to państwo, w skład którego wchodzą cztery kraje: Anglia, Walia, Szkocja i Irlandia Północna. Sam musiałem sięgnąć do słownika, by przekonać się, czy jest jakaś różnica między określeniami „państwo” i „kraj”. Okazuje się, że te słowa to synonimy, ale jeżeli czepiać się szczegółów, to słowo „państwo” powinno nam się kojarzyć z polityką, podczas gdy „kraj” ma wymiar bardziej geograficzny. Tak więc pierwsze zdanie tego akapitu wydaje się podręcznikowo poprawne. Chociaż spotkałem się też z określeniem, że tylko Anglia może być określana krajem, a reszta to tylko prowincje. Długo można by dyskutować, zostawiam to językoznawcom. Ja zostanę przy używaniu tych dwóch słów wymiennie w stosunku do całej Wielkiej Brytanii.

Powierzchnia Wielkiej Brytanii odpowiada 2/3 powierzchni Polski. Natomiast liczba ludności jest o ponad 60% większa. Mieszka tutaj aż 66 milionów osób, ale, co ciekawe, zdecydowana większość, bo aż 55 milionów, to mieszkańcy administracyjnej Anglii. Najmniejszą gęstość zaludnienia możemy odnotować w Szkocji.

Oczywiście Wielka Brytania to także mnóstwo kolonii i terytoriów zamorskich rozsianych po całym świecie. Prawie każdy z nich ma jakieś problemy i prawa do nich roszczą sobie inne kraje. Najostrzejszy spór dotyczy Falklandów, których domaga się Argentyna, mimo iż od ich odkrycia praktycznie zawsze należały one do Korony, a argentyńskie były tylko przez dwa miesiące pod koniec XX w. Hiszpanie kombinują jak przejąć Gibraltar, Kanada chciałaby wciągnąć Turks i Caicos, Anguilla balansuje pomiędzy dążeniem do niepodległości a przyłączeniem się do Saint Kitts i Nevis itd. itp. Malutka wyspa Pitcairn też jest problematyczna, bo tradycyjnie praktykuje się tam pedofilię, która jest przecież w Wielkiej Brytanii zakazana. Z głównych prowincji bardzo głośno mówi się o odłączeniu w Szkocji. W 2014 roku w referendum Szkoci opowiedzieli się za pozostaniem we wspólnocie, ale różnica głosów wynosiła tylko kilka procent. Po decyzji o wystąpieniu Wielkiej Brytanii z Unii Europejskiej, Szkocja zaczęła się domagać powtórzenia referendum. Coraz większą autonomię zyskuje też Walia. Co prawda, tam, póki co, nie ma głosów namawiających do ogłoszenia niepodległości, ale poczucie odrębności i kultywowanie tradycji walijskich są coraz silniejsze. Kto wie, może za jakiś czas Zjednoczone Królestwo się rozpadnie.

Krótka charakterystyka

Wielka Brytania jest mocarstwem, to nie ulega żadnej wątpliwości. To jeden z najbogatszych, najlepiej rozwiniętych krajów świata, z bardzo silną gospodarką i świetnie uzbrojoną armią, z imponującym arsenałem atomowym. Tutejsze, wysoko rozwinięte rolnictwo jest w stanie wyżywić ponad połowę społeczeństwa, mimo iż pracuje w nim tylko 1,5% Brytyjczyków. Gospodarka czerpie gigantyczne dochody z handlu oraz usług, głównie bankowych i telekomunikacyjnych. Duże znaczenie mają także bogate złoża surowców w tym tych najcenniejszych: gazu ziemnego i ropy.

Wielka Brytania to monarchia parlamentarna, na czele której stoi obecnie królowa Elżbieta II. Nie ma ona jednak żadnej faktycznej władzy, pełni głównie funkcje reprezentacyjne. Rządzenie krajem spoczywa w rękach Parlamentu Westminsterskiego, który dzieli się na Izbę Gmin i Izbę Lordów. Na czele parlamentu stoi oczywiście premier, obecnie (ale już chyba nie za długo) jest nim Theresa May.

Mówi się, że na wyspach ciągle pada. Cóż faktycznie, rzadko zdarza się, żeby nie padało przez 2 – 3 tygodnie. Klimat jest raczej łagodny. Lata są ciepłe, ale nie upalne. Zimy deszczowe, ale mrozu i śniegu zazwyczaj nie ma. Pogoda jest bardzo zmienna. Dzień może zacząć się słonecznie, w południe może popadać, a późnym popołudniem znowu może być piękna pogoda.

Początki

Historię Anglii i całej Wielkiej Brytanii znamy dość dobrze ze szkoły. Ten kraj przez wieki miał wielki wpływ na całą Europę. Pierwsze dokumenty opisujące losy Brytanii pochodzą z połowy I w. p.n.e., gdy na podbój ruszył Juliusz Cezar. Wcześniej wyspy były głównie zasiedlane przez plemiona celtyckie. Zainteresowanie Rzymian wynikało tylko z tego powodu, że brytyjscy Celtowie wspierali swoich druhów z Galii, a jak wiadomo Rzym przez lata próbował Galię podbić. Trzeba więc było wyeliminować zagrożenie. Brytania padła dość szybko. Dopiero po około 400 latach, w wyniku wyniszczających powstań, Rzymianie zdecydowali się opuścić wyspy. Następne wieki to ciągłe najazdy wikingów, który łupili miejscową ludność. W IX w. do Brytanii zaczęły docierać plemiona anglosaskie. Udało im się przegonić Celtów na tereny dzisiejszej Walii i Szkocji.

W XI w. Anglia została zaatakowana przez Normanów. Inwazja się udała, a królem Anglii został w 1066 r. Wilhelm I Zdobywca. Dynastia normandzka rządziła krajem przez niecałe 100 lat. Po krótkiej wojnie domowej władza trafiła w ręce Plantegenetów. Za czasów panowania obu tych dynastii dochodziło do prób podbicia Walii, co w końcu udało się w XIII w. Władza w tamtych czasach skupiała się wokół klasztorów. Prym wiodły Westminster, Winchester i Canterbury. Benedyktyni i cystersi tworzyli podwaliny handlu i systemu feudalnego. Byli oni głównymi reżyserami rosnącej w siłę gospodarki brytyjskiej. W tamtym też czasie zrodziły się mitu o królu Arturze, który prawdopodobnie był postacią prawdziwą, ale opowieści o nim to już czysta fikcja literacka, zawierająca w sobie legendy dworskie.

Charakterystyczni władcy

Ważną postacią był król Ryszard Lwie Serce, który w swoim państwie przebywał niezwykle rzadko. Anglię traktował jako źródła stałego dochodu, które pozwalało mu prowadzić kosztowne wyprawy krzyżowe. Nieobecność króla oraz rosnące wydatki pogrążyły kraj w chaosie. To za jego panowania pojawiła się legenda o Robin Hoodzie, który miał łupić bogatych, by pomagać biednym. Po śmierci króla Ryszarda, władzę objął jego brat, Jan bez Ziemi. Do historii przeszedł jako władca raczej kiepski. Wprowadził wysokie podatki i ciągle się kłócił z baronami i papieżem. Jego rządy i rosnące niezadowolenie doprowadziły do buntu. Król został zmuszony do podpisania Wielkiej Karty Swobód, na mocy której zrzekł się wielu praw (m.in. mianowania biskupów i podnoszenia podatków) i zezwolił miastom na wolny handel. Początkowo zbyt wiele się nie zmieniło, ale Wielka Karta Swobód mocno przyczyniła się do powstania parlamentu i ustabilizowania się obecnego ustroju.

W XIV w. król Edward III zaczął rościć prawa do tronu Francji. Uważał, że mu się należy, ponieważ był synem Izabeli z dynastii Kapetyngów, która akurat skończyła swoje panowanie ze względu na brak męskich potomków. W efekcie braku porozumienia, Edward III wypowiedział Francji wojnę. Do historii przeszła ona pod nazwą wojny stuletniej, która wyniszczyła oba kraje. W jej trakcie Anglię nawiedziła epidemia dżumy, w wyniku której zmarła połowa wszystkich mieszkańców Wielkiej Brytanii. Po zakończeniu wojny stuletniej wybuchła w Anglii wojna domowa, zwaną Wojną Dwóch Róż. Prawowitym królem był w tamtym czasie, pochodzący z rodu Lancasterów, Henryk VI. Był on jednak chory psychicznie i większość czasu spędzał odizolowany od świata. Miał on syna, jednak niemal pewne było, że królowa miała romans i, że dziecko jest bękartem. W obliczu takich skandali, zbrojnie przeciw królowi wystąpił ród Yorków. Przez 30 lat do władzy dochodzili na zmianę przedstawiciele obu rodów. Ostatnim królem z dynastii Plantagenetów był Ryszard III. Był on okrutnym królem. Jego zbrodnie, m. in. prawdopodobne morderstwo młodych książąt w londyńskiej twierdzy, spowodowały powszechny bunt. Ryszard III zginął na polu bitwy, okryty hańbą. Przed śmiercią, przerażony, próbował przehandlować całe królestwo za konia, na którym mógłby uciec.

Na czele wspomnianego buntu stał Henryk Tudor i to on został nowym królem Anglii. Dynastia Tudorów rządziła krajem przez ponad 100 lat. Jego syn Henryk VIII był wielkim rozpustnikiem i żarłokiem. Zasłynął zawarciem aż sześciu związków małżeńskich oraz skazaniem na śmierć dwóch swoich żon. Największy wpływ na historię Anglii miało jednak jego małżeństwo z Katarzyną Aragońską. Otóż król koniecznie chciał mieć męskiego potomka. Katarzyna w ciąży była co najmniej sześciokrotnie. Dwa razy poroniła, trzy razy urodziła dzieci, które zmarły niedługo po porodzie. Jedynym zdrowym dzieckiem jakie udało jej się urodzić była dziewczynka, Maria. Wściekły król domagał się unieważnienia małżeństwa. Papież Klemens VII takiej zgody nie wyraził. Henryk VIII się tym nie przejął i rozwiódł się z królową Katarzyną, na co papież zareagował ekskomuniką. Król Anglii zdecydował się zerwać kontakt z Rzymem. Stanął on na czele kościoła w Anglii. Początkowo miało to mieć wymiar czysto polityczny, ostatecznie jednak skończyło się rozłamem i utworzeniem kościoła anglikańskiego. Anglikanizm jest do dziś jedną z głównych religii w Wielkiej Brytanii. Głową Kościoła jest obecnie królowa Elżbieta II.

W kilka lat po śmierci Henryka VIII do władzy doszła jego pierwsza córka, Maria. Była ona żarliwą katoliczką i próbowała przywrócić w Anglii katolicyzm jako religię państwową. Za jej rządów prześladowano protestantów, najważniejszych reformatorów palono na stosie. Maria była słabego zdrowia i pięć lat po objęciu tronu zmarła. Ze względu na brutalne rozprawianie się z protestantami, zyskała przydomek Krwawa Mary. Jej następczyni, Elżbieta I, porzuciła katolicyzm i rozwijała dalej anglikanizm. Żaden późniejszy władca nie podjął już tak żarliwej próby powrotu do starej religii.

Imperium Brytyjskie

Elżbieta I była ostatnią z rodu Tudorów władczynią Anglii. Przez 40 lat swoich rządów doprowadziła swój kraj do wielkiej potęgi. Elżbieta przez większość swojego życia musiała borykać się z różnymi spiskami. Na jej życie czyhali głównie katoliccy buntownicy oraz popierana przez nich królowa Szkocji, Maria Stuart, która rościła sobie pretensje do angielskiego tronu. Okres rządów królowej Elżbiety to pasmo sukcesów. W momencie, gdy wstępowała na tron, Anglia nie miała żadnych posiadłości zamorskich. Sukcesy takich żeglarzy jak Francis Drake i założenie w Ameryce Północnej pierwszej kolonii, Wirginii, przyczyniły się do wzrostu zainteresowania morskimi wyprawami. Wielkim sukcesem było rozbicie hiszpańskiej „Wielkiej Armady”. Wkrótce Brytyjczycy zakładali swoje posiadłości nie tylko w Ameryce Północnej, ale też w Azji południowo – wschodniej. W największym okresie swojej świetności, mieli kolonie w każdym zakątku świata. Czasy królowej Elżbiety to też wielki rozkwit kultury, to czasy Szekspira. Królowa nigdy nie wyszła za mąż, umarła bezdzietnie. Stąd jej przydomek Królowa – Dziewica.

Elżbieta na swego następcę wyznaczyła króla Szkocji, Jakuba Stuarta. Ponieważ jego żona była Angielką, doszło do założenia nieformalnej unii angielsko – szkockiej. Już na początku jego rządów musiał zmierzyć się z niezadowoleniem części poddanych. Jedną z najbardziej spektakularnych akcji był nieudany zamach prochowy, w ramach którego próbowano wysadzić angielski parlament. Pomysłodawcą zamachu był Guy Fawkes. Do dziś 5 listopada jest w Wielkiej Brytanii świętem ludowym, obchodzonym bardzo hucznie z tradycyjnym paleniem kukły Guya Fawkesa. Słynna grupa Anonymous używa masek Guya Fawkes do chronienia swojej tożsamości.

W połowie XVII w. doszło do wojny domowej. Powodem były spory pomiędzy parlamentem a królem Karolem I, który nie chciał się dzielić władzą. Po kilkuletniej wojnie parlamentarzystom udało się pokonać rojalistów i rozwiązać monarchię. Na kilka lat powstała Republika Angielska, na czele stanął główny polityk i przeciwnik Korony, Oliver Cromwell. Po jego śmierci, władzę przejął jego syn, ale rządził bardzo nieudolnie. Początkowy zapał parlamentarzystów mocno osłabł. I już w 1660 r. przywrócono monarchię, na tron wróciła dynastia Stuartów. W 1707 r. unia łącząca Anglię ze Szkocją została przekształcona w unię realną. Powstało wtedy Królestwo Wielkiej Brytanii. Stało się za panowania Anny Stuart, wraz z jej śmiercią skończyło się panowanie Stuartów.

Na nowego władcę wybrano księcia Hanoweru. Dynastia „hanowerska” panowała aż do początku XX w. W tym czasie nastąpił gwałtowny rozwój Londynu. Tocząc ciągłe wojny z Hiszpanią, Francją i Holandią, Wielka Brytania poszerzała swe kolonie, stając się prawdziwą potęgą. Kolonie były źródłem rozmaitych towarów, na które popyt w Europie był olbrzymi. Gwałtowny rozwój przemysłu, otwarcie pierwszych linii kolejowych, budowa wielu dróg, to wszystko wpływało na niesamowity rozwój kraju. Pod koniec XIX w., Wielka Brytania była największym imperium na świecie. Jej pozycję tylko nieznacznie nadszarpnęło ogłoszenie niepodległości przez 13 kolonii w Ameryce Północnej. Warto jeszcze wspomnieć, że w 1801 roku w skład Wielkiej Brytanii weszła Irlandia. Ostatnią królową z dynastii „hanowerskiej” była Wiktoria, która rządziła przez 64 lata. Stąd często ten wspaniały okres nazywa się „epoką wiktoriańską”.

Epoka Windsorów

Nowym królem został syn Wiktorii, Edward. Zapoczątkował on nową dynastię, Koburgów. Jego syn zmienił jednak nazwisko na Windsor, gdyż poprzednie, w obliczu I wojny światowej, kojarzyło się z największym wrogiem, czyli Niemcami. Od czasu najazdu anglosasów aż do wojen XX w., Anglia nie doświadczyła napadu żadnego imperium. I wojna światowa zachwiała pozycją Wielkiej Brytanii. Sporo jej kolonii ogłosiło niepodległość, np. Kanada, czy Australia. W 1936 r. niepodległość ogłosiła Irlandia, jednak część jej prowincji sprzeciwiło się tej decyzji. Były to prowincje przez lata zasiedlane przez protestanckich Anglików. Nie chcieli oni mieszkać w katolickiej Irlandii. W ten sposób doszło do podziału i Irlandia Północna pozostała w granicach Wielkiej Brytanii.

II wojna światowa całkowicie zburzyła potęgę Wielkiej Brytanii. Do lat 60. XX w. prawie wszystkie jej kolonie ogłosiły niepodległość. Nastąpił okres gwałtownej imigracji, ponieważ mieszkańcy dotychczasowych kolonii mieli możliwość przenieść się na stałe na wyspy. Sporo osób z takiej okazji skorzystało. Lata 80. to okres rządów Margaret Thatcher. Z jednej strony był to czas bogacenia się, rozwoju. Thatcher była jednak znienawidzona przez zwykłych robotników, bo za jej kadencji masowo zamykano kopalnie, huty, wiele gałęzi przemysłu upadło.

Najbliższe lata mogą być bardzo ciekawe. Od 1999 r. Szkocja i Walia mają własne parlamenty. Ich uprawnienia są mocno ograniczone, ale w obliczu zbliżającego się Brexitu, szczególnie w Szkocji, bardzo mocno wybrzmiewają głosy o niepodległości.

Sport w Wielkiej Brytanii

Oj, tak…. Brytyjczycy wymyślili mnóstwo sportów, ale w żadnych z nich nie są potęgą. To oni są pomysłodawcami piłki nożnej, koszykówki, tenisa, rugby, krykieta, golfa i pewne jeszcze wielu innych. Nie da się też ukryć, że sporty, w których Wielka Brytania nie odnosi spektakularnych sukcesów są raczej mało popularne. Stąd może dziwić, że piłka nożna wcale nie jest numerem jeden. Oczywiście, w trakcie meczów Premier League pubu zapełniają się kibicami, ale obecnie największym wydarzeniem sportowym są reprezentacyjne mecze rugby. Szczególnie, że Anglia, Walia i Szkocja mają jedne z najlepszych reprezentacji na świecie i pojedynki pomiędzy tymi reprezentacjami elektryzują cały kraj. Bilet na mecz piłki nożnej można dostać już za 35 funtów, bilet na mecz reprezentacji rugby potrafi kosztować minimum 70 funtów, a i tak stadion zawsze jest pełen. Wracając do sportów, w których Brytyjczycy się nie liczą – absolutnie nikt nie interesuje się koszykówką oraz, co może dziwić, na plażach nie uświadczymy boisk do siatkówki 🙂

Jeden komentarz

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *