Mongolia – profil kraju

W latach swej świetności Mongolia była największą potęgą na świecie. W całej historii imperium mongolskie jest drugim, największym państwem świata, zaraz za imperium brytyjskim. Współczesna Mongolia jest mało znana przeciętnemu Polakowi, turyści rzadko tu zaglądają, przekonani, że nic ciekawego tutaj nie znajdą.

Przed powstaniem imperium

Tereny Mongolii nie sprzyjały typowo koczowniczemu trybowi życia. Od zachodu góry Ałtaj, od południa pustynia Gobi, od północy mroźna Syberia. Nie było kierunku, w którym ludy mogłyby się spokojnie przemieszczać, stąd ówcześni nomadzi zmieniali miejsca swojego bytowania tylko na pewnym, ograniczonym obszarze. W IV w. p.n.e. na terenach północnych Chin i dzisiejszej Mongolii powstały plemiona elitarnych konnych wojowników, Hu. Lud ten zawiązał swego rodzaju konfederację, namiastkę pierwszego państwa, nazwanego Xiongnu i powszechnie uznawanego za przodka państwa Hunów (choć ciężko to potwierdzić), którzy później podbijali Europę. Wielki Mur Chiński powstał właśnie między innymi w celu obrony Chin przed koczownikami z Mongolii.

Mongolia

Xiongnu dominowało w Azji Środkowej. Chiny nie potrafiły pokonać swojego rywala, co więcej były zobowiązane płacić mu okresową daninę. Trwało to aż do 134 r. p.n.e., gdy kolejny cesarz chiński nie zgodził się na podniesienie opłat i rozpoczął zwycięską wojnę. Xiongnu zostało wyparte na północ i przez ponad 200 lat musiało mierzyć się z ciągłymi potyczkami z Chińczykami oraz wewnętrznymi walkami o władzę. Coraz bardziej podzieleni i osłabieni zniknęli z kart historii na początku II w. Ich miejsce na krótko zajęli Xianbei, mongolscy koczownicy.

Spośród Xianbei, najbardziej wyróżniali się Rouran i to oni około 340 r. narzucili swoją władzę plemionom mongolskim, a także Jakutom i Ujgurom. To oni jako pierwsi używali określenia „chan”. W połowie VI w. zostali oni podbici przez Turków. Rouran podzielili się na dwa osobne plemiona – część uciekła przed tureckim jarzmem i podbijała Europę jako Awarowie, natomiast część została i dziś uznawana jest za przodków Tatarów. Tureckie rządy trwały z przerwami ponad 200 lat. Jeżeli uznawać Ujgurów, którzy później objęli rządy, za Turków, to można uznać, że ich panowanie trwało nawet 300 lat. Ujgurzy mieli duży wkład w rozwój kraju. Wprowadzili oni buddyzm, używali 12-miesięcznego kalendarza, obliczali daty na podstawie ruchów Słońca, upowszechnili też własny system piśmiennictwa. Zostali pokonani przez plemię Kirgizów, które jednak nie opanowało Mongolii, raczej pozostawiło ją na kilkadziesiąt lat samą sobie.

Mongolia

Na początku X w. Mongolia została podbita przez koczownicze plemię Kitanów, które w tym okresie opanowało bardzo duże tereny w Azji Środkowej. Kitanowie podbili też północne Chiny rozpoczynając rządy dynastii Liao i utrzymując kontakty dyplomatyczne z chińską dynastią Song. W 1125 r. państwo Kitanów przestało istnieć. Zostali oni podbici przez powstańczy lud Dżurdżenów wywodzący się z Mandżurii. Dżurdżenowie mieli wsparcie Chin i Tatarów i wypędzili Kitanów na zachód, głównie do Kazachstanu. Przez około 100 lat na terytorium Mongolii nie uformowało się żadne konkretne państwo. Mieszkające tam koczownicze plemiona, na zachodzie głównie tureckie, na wschodzie głównie mongolskie, toczyły ze sobą różne wojenki tworząc malutkie, krótkotrwałe państewka.

Orzeł mongolski

Imperium mongolskie

W 1162 r. urodził się Temudżyn, jeden z największych władców w historii. Był on członkiem jednego z najważniejszych rodów. Stracił ojca w wieku kilku lat, następnie był w niewoli u swoich wcześniejszych poddanych, żył z matką i braćmi w biedzie, ale po ucieczce, dzięki swemu pochodzeniu powoli odbudowywał swoją pozycję. W 1182 r. został on wybrany chanem przez garstkę swoich popleczników. Znaczenie tego tytułu było w zasadzie żadne. Był on chanem tylko tych ludzi, którzy go nim obwołali, pozostali mogli go spokojnie ignorować. Przez długie lata Temudżyn był znacznie słabszy od pozostałych mongolskich władców, zyskał trochę szacunek prowadząc zwycięskie wojny z Tatarami, ale wciąż jego znaczenie było niewielkie. W 1201 r. rozpoczęła się wojna domowa w Mongolii. Plemiona przeciwne Temudżynowi zawiązały koalicję mającą zgładzić swojego wroga. W 1206 r. wojna została zakończona zwycięstwem Temudżyna. Został on obwołany chanem wszystkich chanów, Czyngis-chanem.

Czyngis-chan

W następnych latach potęga mongolska tylko rosła. Czyngis-chan zbudował gigantyczną armię. Potrafił podbijać kolejne plemiona bez jakiejkolwiek walki, wystarczyła mu demonstracja siły. Zyskał bardzo dużo, gdy przyłączyli się do niego Ujgurzy liczący na nowe szlaki handlowe. Dostarczyli chanowi wielkie bogactwa, które pozwalały na finansowanie kolejnych wojen. Wkrótce Mongołowie uderzyli na Chiny zdobywając nawet Pekin. Podbój południowego sąsiada dał Czyngis-chanowi duże zdobycze oraz napływ światłych umysłów, którzy zaczęli zmieniać oblicze zacofanej Mongolii. W walki na zachodzie Czyngis-chan wplątał się wbrew swojej woli, najzwyczajniej w świecie musiał walczyć z buntującymi się, podbitymi wcześniej plemionami oraz z ich sprzymierzeńcami. W ciągu kilkunastu lat zbudował jedno z najpotężniejszych imperiów w historii. Jego następcy jeszcze bardziej zwiększyli zasięg imperium – zdobyli Ruś, Afganistan, Iran, Irak, prawie całe Chiny. Nie było łatwo zarządzać tak potężnym państwem, stąd w 1261 r. doszło do jego podziału na cztery części. My, Polacy, najbardziej kojarzymy oczywiście Złotą Ordę. Natomiast tereny dzisiejszej Mongolii wchodziły w skład państwa, które zawierało jeszcze Chiny i było rządzone przez dynastię Yuan.

Jurta

Walki wewnętrzne pomiędzy chanami, rozdrobnienie feudalne i ciągłe wojny doprowadziły do znacznego osłabienia państwa. W 1368 r., w wyniku powstania, władzę w Chinach przejęła dynastia Ming, a Mongołowie zostali wypędzeni na północ, mniej więcej na tereny dzisiejszej Mongolii.

Erdenedzuu

Powolny upadek

Pięć lat po wspomnianym powstaniu Chiny opanowały południową Mongolię. Reszta kraju podzieliła się na mniejsze księstwa, które raz na jakiś czas próbowały się ponownie zjednoczyć. Gospodarka państwa opierała się wtedy praktycznie tylko na hodowli zwierząt. Typowo pasterskie życie było bardzo trudne, nie ułatwiał tego zakaz handlu, wprowadzony przez Chiny. Jedną z najważniejszych rzeczy, których Mongołowie nie mogli kupować od chińskich kupców, były metale. Obawiano się, że posłużą one do produkcji broni. Codzienność mogolska była więc dość ciężka. Na początku XVII w. Mongolia została podbita przez Ojratów, grupę ludów, które w XVI i XVII w. odgrywały znaczącą rolę w Azji. Mieli oni bardzo duży wpływ na szerzenie buddyzmu wśród mongolskich ludów. W pewnym momencie byli oni najzagorzalszymi obrońcami Tybetu, z którym utrzymywali bardzo bliskie stosunki polityczne. To dalailamowie podejmowali ostateczną decyzję, kto powinien dzierżyć władzę w państwie Ojratów. W 1691 r. największy mongolski lud, Chałchasowie, w obawie przed najazdem Dżungarów, oddał się w opiekę Mandżurów. Podobnie postąpił Tybet w roku 1697 poddając się w opiekę chińskiej dynastii Qing.

Buddyzm

W tym momencie społeczeństwo Mongolii można podzielić na trzy grupy: Chałchasów, Wewnętrznych Mongołów i Buriatów. W XVII w. nastąpiła też agresja Rosji na północne rejony Mongolii. Rosjanie opanowali cały rejon Buriatii wokół Bajkału przesuwając granice południowego sąsiada jeszcze bardziej na południe. Rosja skutecznie sobie radziła z licznymi powstaniami i w XVIII w. Buriatia była już pełnoprawną częścią Imperium rosyjskiego. W połowie XVIII w. od południa Mongolia została zaatakowana (pod pretekstem walki z Dżungarią) przez Chiny i po krótkiej wojnie całkowicie wcielona w granice państwa dynastii Qing. W wyniku wojny 80% populacji Dżungarii zostało zamordowanych.

Mongolia

Ludność mongolska próbowała walczyć o niepodległość, niestety bezskutecznie. Chiny wykorzystywały Mongołów. Ustanowiono potężny aparat wojskowo – administracyjny utrzymywany z wysokich podatków, pobieranych oczywiście od podbitych ludów. Mongołowie musieli brać czynny udział w chińskich wojnach, po raz pierwszy też zostali poddani systemowi pańszczyźnianemu. Ponadto Chińczycy ograniczali ich ruchy wewnątrz kraju starając się przeciwdziałać ewentualnemu jednoczeniu się narodu mongolskiego.

Mongolia

Czasy nowożytne

Pod koniec XIX w. Chiny zaczęły coraz mocniej zacieśniać swoją kontrolę nad Mongolią. Dodatkowo, Mongołowie do tej pory uważali sami siebie jako poddanych cesarza chińskiego, ale niebędący w praktyce częścią tamtejszego państwa. Tacy trochę poddani, ale jakby z zewnątrz. Dla nich cesarz Qing był po prostu chanem. Gdy w 1911 r. dynastia Qing upadła i na jej miejsce powołana została Republika Chińska, Mongołowie uznali, że absolutnie nie są częścią tego nowego tworu i, gdy Chiny oficjalnie uznały swoje granice obejmujące też Mongolię, potomkowie Czingis-chana potraktowali to jako zagarnięcie ich ziem i zwrócili się o pomoc do Rosji. Następne parę lat było bardzo intensywnych. Chiny oczywiście nie poddały się i po negocjacjach w 1915 r. wciągnęły pod swoje skrzydła Mongolię Zewnętrzną, uznając ją jednak za wolny kraj, tyle, że pod swoim protektoratem. Rewolucja w Rosji sprawiła duże niepokoje w Mongolii i ponowne wewnętrznie kłótnie. Zareagowały na to Chiny i w 1919 r. zajęły zdecydowaną większość Mongolii. Spowodowało to olbrzymie niezadowolenie części społeczeństwa, która zjednoczyła się i rozpoczęła rewolucję w 1921 r. Zakończyła się ona, przy wsparciu bolszewickiej Rosji, sukcesem. Zwolennicy chińskiej władzy zostali pokonani. Natomiast w Mongolii do władzy, przy wsparciu Rosji, doszli komuniści. W 1924 r. utworzona została Mongolska Republika Ludowa, w zasadzie pod pełną kontrolą Moskwy. Przez wiele państw świata Mongolia wciąż była uważana za część Chin, nie akceptowano nowego tworu politycznego.

Mongolia

W Mongolii zaczęto wprowadzać te same zasady i reguły co w ZSRR. Każdy, kto próbował trochę zrzucić moskiewskie jarzmo lub wprowadzić prawo, które nie podobało się Stalinowi, był natychmiast usuwany i to dosłownie. Dobrym przykładem jest, lubiany przez naród, Peldżidijn Genden. Próbował on trochę poluźnić politykę wewnętrzną, zgadzał się na powstawanie prywatnych firm, a przede wszystkim nie zgodził się na wyłączenie religii z życia codziennego. Zignorował nakaz Stalina, który domagał się eksterminacji wszystkich lamów. Jego usunięcie i przejęcie rządów przez wiernego bolszewikom Chorlogijna Czojbalsana przyspieszyło proces komunizacji Mongolii. W trakcie drugiej wojny światowej kraj był głównie areną walk pomiędzy Japonią a Rosją. Po jej zakończeniu ponownie doszło do konfliktu o Mongolię między Rosję a Chinami. Dopiero w latach 1951 -1961 doszło do podpisania szeregu porozumień, które sprawiły, że Mongolia została uznana za niepodległy kraj. Chiny całkowicie zrzekły się zwierzchnictwa. Nie można tego powiedzieć o Rosji, która wciąż kontrolowała, choć w mniejszym stopniu, politykę Mongolii. W 1989 r. bardzo nieśmiało zaczęły przebijać się głosy namawiające do demokratyzacji państwa. W ciągu zaledwie jednego roku pomysł ten zyskał olbrzymie grono zwolenników i, w wyniku kilku strajków, w 1990 r. zakończone zostały komunistyczne rządy, zapanowała demokracja, a w ciągu dwóch następnych lat wojska rosyjskie opuściły Mongolię. Co ciekawe, dopiero w 2002 r. Republika Chińska uznała Mongolię za niepodległe państwo. Warto tutaj wspomnieć, że obecnie Republika Chińska jest państwem powszechnie nieuznawanym, mieszczącym się tylko na wyspie Tajwan.

Mongolia

Jeden komentarz

  1. Pingback: Czechy - profil kraju - Dżuma z plecakiem

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *